९६ कुळी मराठा कुळे

९६ कुळी मराठा कुळे

मराठा हा एक सामूहिक शब्द आहे, ज्यामध्ये हिंदु-मराठी भाषेतील क्षत्रिय, योद्धा, सामान्य आणि शेतकरी या जातींच्या गटाचा उल्लेख आहे. त्यांनी मराठा साम्राज्य तयार केले ज्याने १७ व्या आणि १८ व्या शतकात भारताचा एक मोठा भाग व्यापला.

दख्खनमध्ये ९६ कुळांमध्ये पसरलेली आणि भारतातील मुघल राजवट संपुष्टात आणण्यात महत्वाची भूमिका बजावणाऱ्या मराठा क्षत्रिय जातीचा जन्म हा दख्खनच्या क्षत्रिय कुळ आणि काही क्षत्रिय / राजपूत कुळांच्या संघटनेतून झाला.

उत्तर परमार, सोलंकी, चौहान, यादव, सिसोदिया, गौर, जादोन-भट्टी किंवा यादव आणि मौर्य अशा राजपूत वंशातील लोक मुस्लिम आक्रमणानंतर उत्तर भारत सोडून महाराष्ट्रात स्थायिक झाले.
        या संघटनेत जन्मलेली जात मराठा क्षत्रिय किंवा मराठा राजपूत म्हणून ओळखली जाऊ लागली. तथापि, दक्षिण भारतातील चालुक्यांपासून उत्पन्न झालेली बरीच सोलंकी कुटुंबे मुस्लिम आक्रमण करण्यापूर्वीच महाराष्ट्रात होती. उत्तरेकडील जाधव किंवा जाधवराव हे जादोन-भट्टी म्हणून ओळखले जाणारे होते. कुळी म्हणजे कुळ. मुख्य कुळ व त्यांचे उप-कूळे ही वेगवेगळी असतात. काही कुळांनी त्यांचे वैभव आणि राज्य गमावले तर इतरांना महत्त्व प्राप्त झाले.

९६ कुळांच्या यादीमध्ये –
२४ सूर्यवंशी कुळे,
२४ चंद्रवंशी कुळे,
२४ ब्रम्हवंशी कुळे
२४ नागवंशी कुळे     यांचा समावेश आहे.

मराठा क्षत्रियांमध्ये राजपूत कुळांचा समावेश कसा झाला ?

यापैकी उत्तर भारतीय कुळांमध्ये स्थान आणि इतर घटकांच्या आधारे महाराष्ट्रात स्थलांतरानंतर नवीन आडनाव घेण्यात आले. तर, महाराष्ट्रातील निंबाळकर आणि पवार हे परमार आहेत. छत्रपती शिवाजींचे आडनाव, जे मूळचे सिसोदिया होते, ते बदलून भोसले केले गेले. घोरपडे देखील सिसोदिया आहेत. मौर्य नंतर मोरे बनले आणि मराठा आडनाव भोईटे हेही भाटीचे वंशज आहेत असे मानले जाते. चौहान हे महाराष्ट्रातील चव्हाण म्हणून ओळखले जातात जे महाराष्ट्रातील चव्हाणांचे राजपूत मूळ दर्शवितात, तर फाळके हे मूळचे तंवर आणि माने गौर आहेत.

राठोर १६ व्या शतकापर्यंत गुजरातच्या सीमेवरील महाराष्ट्रातील बागलाण भागावर राज्य करीत होते आणि त्यांचे आडनाव हे बागुल किंवा बागल हे नाव पडले. हे एक अतिशय सन्मानीय कुळ होते पण त्यांची संख्या खूप विरळ होते.  
        पाटणकर, माहुरकर आणि काठीकर देशमुख हे सोलंकी आहेत परंतु त्यांचे आडनाव साळुंके होते असे म्हणतात.

शिंदे किंवा सिंधिया कुळ, ज्यापैकी ग्वाल्हेर राजघराणे हे सर्वात प्रमुख घर आहे. विशेष म्हणजे, इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की त्रिलोचंदी बैस कुळ १० व्या शतकात महाराष्ट्रातील मुंगीपैठण येथून उत्तरेकडे गेले. शिंदे आणि त्रिलोकचंदी बैस यांच्यातील सर्वात महत्त्वाचा संबंध म्हणजे नागदेवतेची उपासना (सर्प) – दोन्ही कुळांमध्ये नागदेवतेच्या उपासनेला सर्वात जास्त महत्त्व आहे.

ऐतिहासिक पुरावा:

ग्वाल्हेरचे सुप्रसिद्ध इतिहासकार सरदार आनंदराव भाऊसाहेब फाळके यांनी त्रिलोकचंदी बैस आणि शिंदे हेच कुळ असल्याचे सिद्ध करण्यासाठी भक्कम ऐतिहासिक पुराव्यांची स्थापना केली आहे. यूपीमधील अवध परिसरातील खजुरगावचा
राणा, मुरन्माऊचा राजा आणि कुसमंदाचा राजा या त्रैलोकचंदी बैसांपैकी सर्वांत प्रमुख आहेत. गंगा-जमुना प्रदेशात १३ व्या शतकात दिल्ली सुल्तानांनी केलेल्या छळाविरूद्ध बंडखोरी करणारे बैसवाड्याचे राजा त्रिलोकचंद पहिले होते. परंतु त्याच्यामुळे त्यांना ऐतिहासिक ओळख त्याला कधीच मिळाली नाही.

१७७० ते १७९४ दरम्यान उत्तर भारतातील मराठा साम्राज्यासाठी अनेक लढाया जिंकलेल्या शिंदे घराण्याचे प्रमुख.
खरं तर, राजावर पुरेशी संशोधन सामग्रीची कमतरता आहे. महत्त्वाचे म्हणजे काही असे मानतात की त्रिलोकचंदी बैस ७ व्या शतकातील महान सम्राट, राजा हर्षवर्धन हा त्यांचा पूर्वज होता.
        १७७० ते १७९४ दरम्यान उत्तर भारतातील मराठा साम्राज्यासाठी अनेक लढाया जिंकलेल्या शिंदे घराण्याचे प्रमुख सेनापती महाडजी शिंदे होते. त्यांनी इंग्रजांना भारतावर पूर्ण ताबा मिळवण्यापासून रोखले होते अशीही ख्याती आहे.
आडनावांद्वारे कुळात गोंधळ करू नये. ९६ कुळी मराठा या (ज्यामध्ये जवळजवळ ६००० आडनाव आहेत) कुळाने मराठा साम्राज्य निर्माण केले.

        देशमुख, पाटील, इनामदार, सरनाईक, नाईक, जहगिरदार, वतनदार या पदव्या त्या त्या कामानुसार देण्यात आल्या.
मराठा सैन्यात 18 पगड जाती एक होऊन लढल्या ज्या आजही आस्तित्वात आहेत….. शेती करणारा कुणबी हा समाज जो कुणबी या नावाने भरतातिल इतर राज्यात सुद्धा आढळून येतो.

पुढे जाऊन कुणबी हे मराठा कुणबी म्हणून ओळखले जाऊ लागले, त्यांचे कुळ हे बऱ्याचदा मुख्य 96 कुळात दिसून येत नाही कारण मराठा कुणबी या पोटजाती चे कुळ वेगळं दिसून येत.

🚩🚩🚩 96 कुळी मराठा कुळे 🚩🚩🚩

🚩 शिलाहार (शेलार, शेलोर):- वंश:- ब्रम्हा वंश (याला यदुवंश किंवा हरीवंश देखील म्हणतात), किंगडम:- खारेपाटणा आणि ठाणे (महाराष्ट्र राज्यात कोकणात), सिंहासन:- पिवळा रंग, छत:- पिवळा रंग, चिन्ह:- पिवळा रंग, घोडा:- पिवळा, ध्वजस्तंभावरील हनुमान, कुलदैवत (कुलदैवत):- ब्रम्हनाथ, कुळ वस्तु (देवक):- कमळाचे फूल (कमल), गुरु:- भारद्वाज, गोत्र:- चुलकी, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री मंत्र

🚩 शंखपाल (सकपाळ):- सिंहासन:- मालखेड, सिंहासन रंग लाल, छत रंग:- लाल, चिन्ह रंग:- लाल, घोडा (वारू):- लाल, ध्वजस्तंभावरील चंद्र, कुळ देवता:- जोगेश्वरी, कुळ वस्तु( देवा):- शंख, गुरु:- गर्गाचार्य, गोत्र:- राठोड, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री कुळे,

🚩 शिंदे:- वंश:- शेषवंश (साप किंवा नाग कुळ), शेषवंशी राजा शिंदा, शहर:- रणथंब आणि पठ्ठकडल, वर्तमान राज्य ग्वाल्हेर, ग्वाल्हेर (मध्यप्रदेशात), सिंहासनाचा रंग:- लाल, छत रंग:- लाल, चिन्ह रंग:- लाल, घोडा:- लाल, साप, ध्वजस्तंभावरील नाग, कुळ देवी:- कालिका देवी, कुळ वस्तू (देवक):- मार्वेल किंवा आगडा, गुरु:- कौंदन्यरुषी, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री.

🚩 शिर्के:- सिंहासननगरी:- अहमदाबाद (गुजराथ राज्यात), गुरू:- सौनल्या, कुल देवी (कुलदैवत):- महाकाली, सिंहासन आणि चिन्ह:- पांढरा रंग, धम्मपाल कुळ

🚩 सावंत:- वंश:- ब्रम्हा वंश उर्फ यदु वंश उर्फ हरी वंश, राज्य:- महिनगर आणि सध्याची सुंदरवाडी उर्फ सावंतवाडी (महाराष्ट्र राज्यातील कोकणात), ट्रोन रंग:- पिवळा, छत रंग:- पिवळा, चिन्ह रंग ( निशाण):- पिवळा, घोडा (वारू):- पिवळा, फडक्यावरील हनुमान, कुल देव:- ब्रम्हनाथ, कुळ वस्तु (देवक):- कमळाचे फूल (कमल), गुरु:- भारद्वाज, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री मंत्र

🚩 साळुंखे:- वंश:- ब्रम्हा वंश किंवा यदु वंश किंवा हरी वंश, प्रकार:- महिनगर आणि अनहिलपूर, सिंहासन:- पिवळा रंग, छत:- पिवळा रंग, चिन्ह (निशाण):- पिवळा रंग, घोडा:- पिवळा रंग , ध्वजस्तंभावरील हनुमान, कुळ देव (कुलदैवत):- ब्रम्हनाथ, कुळ वस्तु (देवक):- कमळाचे फूल (कमल), गुरु:- भारद्वाज, गोत्र:- चुलकी, वेद:- रुग्वेद, मंत्र:- चतुष्पाद गायत्री मंत्र

🚩 शिसोदे:- राज्य:- उदेपूर (राजस्थान राज्य), सिंहासन:- भगवे (केशरी- पिवळा किंवा भगवा किंवा हिनू धर्माच्या ध्वजाचा रंग) रंग, छत:- भगवा, चिन्ह (निशान):- भगवा रंग, घोडा:- भगवा , ध्वजस्तंभावरील रुद्र, कुलदेवता (कुलदैवत):- महादेव (शंकर, शिव), कुळ वस्तु (देवक):- पाच पाने (पंचपल्लव), गुरु:- कौशिकृषी, वेद:- रुग्वेद, मंत्र:- गायत्री मंत्र.

🚩 सुर्वे:- सिंहासन राज्य:- अयोध्या (उत्तर प्रदेशात), सिंहासन, छत, चिन्ह:- दुहेरी रंग (लाल आणि पांढरा), घोडा (वारू):- पांढरा, कुळ देव:- प्रभाकर, कुळ वस्तू (देवक): – पंचपल्लव (पाच पाने), गुरु:- वशिष्ठ, गोत्र:- कालमुख, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री मंत्र.

🚩 शिरसागर, (क्षीरसागर, शीरसागर):-
वंश:- सूर्यवंश, सौर वंश, सिंहासन राज्य:- अयोध्या (उत्तर प्रदेश राज्यात, रंजनभूमी), सिंहासन:- दुहेरी रंग (लाल आणि पांढरा), छत आणि चिन्ह:- दुहेरी रंग, ध्वजस्तंभावरील चंद्र, कुलदैवत (कुलदैवत) :- प्रभाकर, कुळ वस्तु (देवक):- पंचपल्लव (पाच पाने), गुरु:- वसिष्ठ, गोत्र:- कालमुख, वेद:- यजुर्वेद, मंत्र:- गायत्री मंत्र.

या 96 कुळ मुख्य असून या व्यतिरिक्त इतर जवळपास 6000 आडनाव आहेत, ती पोटकुळा मध्ये येतात. प्रामुख्याने शेती व्यवसायात असलेले कुणबी हि पोटजात मराठ्यांमध्ये दिसून येते जी भरतातिल इतर राज्यात सुद्धा पूर्वीपासुन आढळुन आलेली आहे.

तसेंच पानिपत च्या युद्धात हरल्यानंतर महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश मध्ये परत न् येता काही सरदार, सैनिकांसह उत्तरेतच राहिले… आणि ते रोड मराठा म्हणून तिथे ओळखले जातात… तसेंच आरक्षणा चा फायदा घेण्याकरिता काही 96 कुळी मराठा पोटजात लावत असल्याच निदर्शनास आलेलं आहे.

पुढील भागात पाहू –
मराठा सत्तेचे उत्तराधिकारी – चित्पावन पेशवे 🚩

Reference :

1. केम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी मे पाढाये जाने वाले
   ” The History of India 1600 – 1947 “
   लेखक – Jordon Stewart.
2. भीष्म पर्व.
3. भारतीय संस्कृती कोश.
4. मराठी पुस्तक आम्ही चित्पावन.