“अभिजात मराठी”

मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा, यासाठी 2013 सालापासून विविध स्तरांवर प्रयत्न सुरू होते. यासाठी एक समिती स्थापन केली होती, ज्याने मराठी भाषेच्या अभिजाततेचे महत्त्व विशद केले. मराठी भाषा ही भारताच्या सांस्कृतिक आणि साहित्यिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग असून, तिचे योगदान मोठे आहे.

“अभिजात भाषा” म्हणजे अशी भाषा जी केवळ भाषिकतेपुरती मर्यादित नसून, जी एका संस्कृतीला, समाजाला आणि त्याच्या साहित्यिक संपत्तीला मोठ्या प्रमाणावर समृद्ध करते. मराठी ही त्या अर्थाने एक अभिजात भाषा आहे, ज्यामध्ये ऐतिहासिक वारसा, साहित्यिक समृद्धी आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा सुंदर संगम आहे.

आज, दिनांक ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी, केंद्रीय कॅबिनेटने मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. या निर्णयामुळे १३ कोटी मराठीजनांसाठी आनंदाची आणि गौरवाची ही घटना ठरली आहे. या निर्णयाचा उद्देश मराठी भाषेचा अधिक सन्मान, संवर्धन आणि जागतिक स्तरावर प्रसार करणे आहे.
या निर्णयाने मराठी भाषेची साहित्यिक समृद्धी, तिचा ऐतिहासिक वारसा आणि तिच्या ज्ञानाची व्यापकता अधिकच दृढ होईल.

मराठी भाषा ही केवळ एक संवादाचे साधन नाही तर ती महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा, परंपरेचा आणि इतिहासाचा अभिन्न भाग आहे.
ही भाषा आपल्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक प्रवासात अनेक बदलांमधून गेली आहे.

मराठी भाषेचा उगम संस्कृत आणि प्राकृत भाषांमधून झाला आहे. साधारणत: इ.स. ९व्या शतकापासून मराठीचे लिखित स्वरूप दिसू लागले, आणि हळूहळू तिचा विकास झाला. अनेक राजवटी, आक्रमणे, आणि सामाजिक बदल यांमुळे मराठी भाषेने विविध संस्कृतींमधील शब्द आणि परंपरा आत्मसात केल्या. यादव राजवटीत मराठीचा विशेष विकास झाला.

त्यानंतर संत नामदेव, संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्या भक्तिसाहित्यातून मराठी भाषेला नवा उधाण मिळाला. या संतांनी साध्या, सोप्या भाषेत विचार मांडले आणि ते जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले.
मध्ययुगात मराठी भाषेचे साहित्यिक स्वरूप अधिक समृद्ध झाले.

मराठी भाषा तिच्या साहित्यिक संपत्तीमुळे अभिजात मानली जाते. संतांनी जनतेच्या भावविश्वाशी थेट संवाद साधणारी भाषा वापरून साध्या शब्दांमध्ये तत्वज्ञान मांडले. संत ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरी, संत तुकाराम यांचे अभंग, संत एकनाथांचे भावार्थरामायण हे केवळ धार्मिक ग्रंथ नाहीत, तर ते मराठी साहित्याचे अमूल्य खजिना आहेत.

शिवाजी महाराजांच्या काळात मराठीला राजभाषेचा दर्जा मिळाला, ज्यामुळे प्रशासनात, न्यायव्यवस्थेत आणि लष्करात मराठीचा व्यापक वापर सुरू झाला. मराठ्यांच्या साम्राज्याच्या विस्तारानुसार मराठीची व्याप्तीही वाढत गेली. त्यामुळे मराठी भाषेला राजकारण, युद्धशास्त्र, व्यापार, आणि प्रशासन यासारख्या अनेक क्षेत्रांत महत्त्व प्राप्त झाले.

पुढे, १९व्या आणि २०व्या शतकात मराठी साहित्याने आधुनिकतेचा स्वीकार केला. श्री. राम गणेश गडकरी, महात्मा फुले, लोकमान्य टिळक, आणि गो.नी. दांडेकर यांसारख्या महान लेखकांनी सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक प्रश्नांना भाषांतरित करून मराठी साहित्याला व्यापक दृष्टी दिली.
कुसुमाग्रज, पु. ल. देशपांडे, शिवाजी सावंत, बाळकृष्ण भगवत यांसारख्या साहित्यिकांनी मराठी भाषेचं आधुनिक साहित्यिक रूप समृद्ध केलं.

मराठी साहित्य फक्त काव्य, कादंबरी किंवा नाटकापुरतं मर्यादित नाही, तर त्याने विचारप्रवर्तक लेखन, इतिहास, तत्त्वज्ञान, समाजशास्त्र आणि विज्ञानसाहित्यालाही मोठे योगदान दिले आहे. या साहित्यातून मराठी भाषेची अभिजातता स्पष्ट होते.
मराठी भाषा तिच्या भाषिक समृद्धीमुळेही अभिजात ठरते. तिच्या व्याकरणातले विविध प्रकार, वाक्प्रचार, म्हणी, आणि शब्दसंपत्ती ही मराठी भाषेच्या वैशिष्ट्यपूर्णतेचे द्योतक आहेत.
मराठी भाषेतील समृद्ध व्याकरणात्मक रचना आणि तिच्या अभिव्यक्तीची क्षमता ही अतुलनीय आहे. विविध बोलीभाषा, स्थानिक लहेजा आणि उच्चारांमध्ये मराठी भाषेचं विविधरूप जाणवतं.
कोकणी, मालवणी, वर्‍हाडी, अहिराणी अशा विविध बोलीभाषांमुळे मराठीला एक वेगळं आणि बहुपरिमाणात्मक स्वरूप मिळालं आहे.

याशिवाय, मराठीने अनेक भाषांमधून शब्द आत्मसात केले आहेत. संस्कृत, हिंदी, उर्दू, अरबी, फारसी, इंग्रजी अशा अनेक भाषांतील शब्द मराठीमध्ये समाविष्ट झाले आहेत. त्यामुळे मराठी भाषेत एक वेगळाच सांस्कृतिक मोलाचा स्पर्श आलेला आहे.

मराठी ही भाषा केवळ साहित्य आणि विचारांचीच नाही, तर ती सांस्कृतिक विविधतेचं प्रतीकही आहे. महाराष्ट्रातील लोककला, संगीत, नृत्य, नाटक यांतून मराठी संस्कृतीचं दर्शन होतं.
तमाशा, लावणी, भारुड, गोंधळ, कीर्तन या लोककलांमधून मराठीची सजीवता प्रकट होते. मराठी नाटक क्षेत्र देखील अत्यंत समृद्ध आहे.
१९व्या शतकातले बालगंधर्व, विष्णुदास भावे आणि त्यानंतर आलेले विजय तेंडुलकर, पु. ल. देशपांडे यांनी मराठी रंगभूमीला एक नवा आयाम दिला.

दादासाहेब फाळके यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीला मराठी भाषेतून सुरुवात दिली आणि आजही मराठी सिनेमा एक महत्त्वाचा भाग आहे. “श्वास” सारख्या मराठी चित्रपटाने जागतिक पातळीवर ओळख मिळवली, आणि यामुळे मराठीची प्रतिष्ठा आणखी उंचावली.

आजच्या काळात, जागतिकीकरणामुळे मराठी भाषेला अनेक आव्हाने समोर आहेत. इंग्रजी आणि इतर भाषांच्या वाढत्या प्रभावामुळे मराठीच्या अस्तित्वासाठी सतत प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
शिक्षण आणि व्यवसायात इंग्रजीचं महत्त्व वाढलं आहे, पण तरीही मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी आणि प्रसारासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.

सोशल मीडियाच्या आणि डिजिटल माध्यमांच्या युगात मराठी भाषेचं एक वेगळं रूप उभरून येत आहे. आज तरुण पिढी मराठीमध्ये ब्लॉग्स, लेख, कविता आणि विविध माध्यमांतून संवाद साधते आहे. यामुळे मराठी भाषेचा नवा प्रवाह सुरू झाला आहे.

मराठी भाषा ही एक अभिजात भाषा आहे, कारण ती आपल्या इतिहासात, संस्कृतीत, साहित्यात आणि सामाजिक जीवनात खोलवर रुजली आहे.
ती फक्त एक संवादाचे साधन नसून, ती एक विचारप्रवाह आहे, एक संस्कृतीचा आत्मा आहे. या भाषेने आपल्या साहित्यिकतेत, सांस्कृतिकतेत आणि सामाजिकतेत अभिजाततेचं प्रतीक निर्माण केलं आहे.

मला अभिमान आहे, मराठी माझी मातृभाषा आहे पण त्याचवेळी खंत आहे, की काळाच्या प्रवाहाबरोबर धावण्याच्या स्पर्धेत मुलं मात्र त्यांचं शिक्षण विदेशी भाषेतून घेत आहेत. खर तर मातृभाषेत कोणताही विषय समजणं हे अगदी सहज, सोप होत, आकलनशक्ती आणि वैचारिकता मातृभाषेत मोठ्या प्रमाणावर व्याप्त होऊन समृद्ध होते. आपण आपले विचार मातृभाषेत जास्त चांगल्या प्रकारे व्यक्त करू शकतो. म्हणून च पुढे जाऊन मातृभाषेत प्रत्येक व्यावसायिक शिक्षणाला पर्याय उपलब्ध होईल तेव्हाच आपला भारत देश खऱ्या अर्थाने जगात प्रत्येक बाबतीत आणि संशोधनात अग्रेसर होईल.

03.10.2024